Daisy Miller (1878) του Henry James

Ο 19ος αιώνας υπήρξε καθοριστικός στη λογοτεχνία για μία σειρά από λόγους. Δύο από αυτούς ήταν 1) η εμφάνιση της ρεαλιστικής λογοτεχνίας και 2) η ανάπτυξη και εμβάθυνση σε γυναικείους χαρακτήρες, ιδίως υπό το πρίσμα του ρεαλισμού. Η έμφαση στο άτομο, στην εξατομικευμένη προσωπικότητα, στη ρεαλιστική αποτύπωση μίας ανθρώπινης ζωής είναι εμφανή από το γεγονός ότι πολλά από τα κλασικότερα, διασημότερα μυθιστορήματα του αιώνα είχαν ονοματεπώνυμα, ονόματα ή επώνυμα για τίτλους: Όλιβερ Τουίστ, Μαντάμ Μποβαρύ, Ευγενία Γκραντέ, Ντέιβιντ Κόπερφιλντ και πολλά άλλα.

Στην κατηγορία αυτή ανήκει και αυτή η νουβέλα του Χένρι Τζέιμς, στην οποία ωστόσο δεν εξερευνάται μία ολόκληρη ζωή, και επίσης δεν παρουσιάζεται η οπτική γωνία του χαρακτήρα του τίτλου. Σαν εξωτερικός παρατηρητής, ο Τζέιμς καταγράφει, χωρίς να κρίνει, τη συμπεριφορά της Ντέιζι, αποκαλύπτοντας συγχρόνως τις τάσεις και τις σκέψεις που έχουν για αυτήν ο περίγυρός της. Η σημαντικότερη θεματική είναι η σύγκρουση μεταξύ του αμερικανού και ευρωπαϊκού πολιτισμού - μοτίβο που διατρέχει την εργογραφία του Τζέιμς -, η σύγκρουση μεταξύ της κάπως άγριας φρεσκάδας και συχνά επιπολαιότητας του Νέου Κόσμου, όπως προσωποποιείται στην Ντέιζι, και του αποστειρωμένου, παρακμάζοντος, ασθμάζοντος, πνιγηρού Παλαιού Κόσμου, της Ευρώπης των αυστηρών συμβάσεων και της έλλειψης κοινωνικής (και γενικότερης) κινητικότητας. Ακόμα ένα βιβλίο, λοιπόν, που αποκαλύπτει την ασφυκτική κοινωνική θέση της γυναίκας εποχή εκείνη και αποτελεί ένα έξοχο ντοκουμέντο για τα ήθη και έθιμα στην Ευρώπη του 19ου αιώνα. Έργο σκανδαλώδες στην εποχή του, αφού δίχασε κοινό και κριτικούς, με ορισμένους να υπερασπίζονται και άλλους να καταγγέλουν τη φαινομενικά αψυχολόγητη, κατ' άλλους απαράδεκτη, Ντέιζι, ενός αθώου, ελαφρού κοριτσιού, που αγνοεί τις κοινωνικές συμβάσεις και συμπεριφέρεται με ελευθερία αταίριαστη για την εποχή της, επιδεικνύοντας μία δροσερή "αμερικανικότητα" που μεταφράζεται σε έλλειψη κοινωνικού "αλφαβητισμού".

Madame Bovary (1856) του Gustave Flaubert

Ελληνιστί: Μαντάμ Μποβαρύ

Το κορυφαίο ίσως ρεαλιστικό μυθιστόρημα του 19ου αιώνα, μαζί με την "Άννα Καρένινα". Το έχουν αποκαλέσει και το "τέλειο μυθιστόρημα". Και ξέρετε κάτι; Είναι. Μακράν το πιο ενδιαφέρον ψυχογράφημα γυναικείου χαρακτήρα, κατ' εμέ είναι και ένα βιβλίο προφητικό, ενδεικτικό της εσωτερικής σύγκρουσης του δυτικού ανθρώπου που αναδείχθηκε από την άνοδο της αστικής τάξης. Η τρυφή, οι υλιστικές επιδιώξεις και κενοδοξίες της Έμμα Μποβαρύ είναι το bread and butter του σύγχρονου δυτικού. Βέβαια, συγχρόνως το μυθιστόρημα είναι και μία σκοτεινή ειρωνεία πάνω στις αγκιστρώσεις και τις πλάνες του ρομαντικού μυθιστορήματος, που ο Φλομπέρ θεωρούσε αρτιοσκληρωτικό. Ο συγγραφέας πλάθει ένα γυναικείο πορτρέτο συγκλονιστικό, αλησμόνητο, μίας γυναίκας που στροβιλίζεται ιλιγγιωδώς σε ψυχολογικές και υπαρξιακές αναζητήσεις που αγγίζουν τα όρια του μαζοχισμού και της αυτοκαταστροφής. Τόμοι ολόκληροι θα μπορούσαν να γραφτούν πάνω στο μυστήριο της Έμμα Μποβαρύ, τι και ποια είναι πραγματικά αυτή η γυναίκα, αλλά το μυστήριο θα παραμείνει εσαεί. Η δική μου θεωρία πάνω σε αυτό το αίνιγμα: η Έμμα είναι ο δυτικός άνθρωπος, το κακέκτυπο-παρωδία του και ταυτόχρονη η μεγαλύτερη αλήθειά του.

Από τεχνικής πλευράς, το μυθιστόρημα είναι άψογο. Σπάνια διαβάζει κανείς ένα βιβλίο τόσο άρτιο δομημένο, όπου κάθε λέξη και φράση φαίνεται να έχει επιλεγεί με ανατριχιαστική ακρίβεια και ευστοχία. Κάθε λέξη και φράση οδηγεί με βασανιστική, αναπόδραστη βεβαιότητα προς το "απάνθρωπο" και τόσο ειρωνικό φινάλε που επιφυλάσσει για εμάς ο Φλομπέρ. Η σκληρότητα και ψυχολογική βιαιότητα του βιβλίου έρχονται σε αντίθεση με την απίθανης ομορφιάς, ντελικάτη και ραφινάτη πρόζα του Φλομπέρ, που ποτέ δεν ξεπέφτει στις συνήθεις παγίδες της γαλλικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα ("λουλουδάτος λόγος", ρομαντικός βερμπαλισμός κλπ.)

Απλά ένα αριστούργημα.