Blasted (1995) της Sarah Kane

Το σοκ που είχε προκαλέσει το συγκεκριμένο έργο όταν πρωτοανέβηκε δεκαέξι χρόνια πριν δεν είναι δύσκολο να γίνει κατανοητό. Πρόκειται για ένα έργο πρωτοφανούς βίας, λεκτικής και ακόμα περισσότερο σωματικής, έργο ωμό και σκληρό σε βαθμό απερίγραπτο και ίσως και ανεπανάληπτο. Βαδίζοντας από τη μια πάνω στην αγγλική θεατρική παράδοση της ωμότητας επί σκηνής (ορισμένα έργα του Σαίξπηρ, αλλά ακόμα περισσότερο τα αιμοσταγή, γεμάτα ακρωτηριασμούς και βίαιους φόνους έργα των συγχρόνων του κατά την ελισαβετιανή και ιακωβιανή εποχή) και από την άλλη έχοντας επιρροές από το θέατρου του Παραλόγου - όπως και στο θέατρο του Μπέκετ οι χαρακτήρες της είναι αποδιαρθρωμένοι και τεμαχισμένοι γλωσσικά, ανίκανοι να επικοινωνήσουν με ολόκληρες, απόλυτα ταιριαστές φράσεις - η Κέιν εγκαινίασε με αυτό το έργο μία ολόκληρη νέα σκηνή, το σπουδαιότερο πράγμα που βγήκε από το θέατρο των 90s: το διαβόητο In-Yer-Face-Theatre.

Η συγκεκριμένη θεατρική σχολή, που κυριότεροι εκφραστές του είναι η Κέιν και ο Μαρκ Ρέιβενχιλ, στοχεύει στο να κινητοποιήσει τον θεατή και να τον ταράξει, να τον συγκλονίσει, να κρατήσει το ενδιαφέρον του, με το να τον βομβαρδίσει με αλλεπάλληλες σκηνές βίας, όλων των ειδών, σκηνές ωμότητας, φρικαλεότητας, απανθρωπιάς. Κυριολεκτικά ένα θέατρο "μέσα στα μούτρα σου", όπου κανείς, ούτε και ο πιο απαθής και νυσταλέος, επαναπαυμένος θεατής, δεν μπορεί να ξεφύγει. Είναι ένα θέατρο τρομερά προκλητικό και επιτηδευμένα σοκαριστικό, που απαιτεί - και έχει πάντα - την προσοχή του θεατή. Ωστόσο, αυτή η προκλητικότητά του τροφοδότησε εύλογα και αρνητικές αντιδράσεις, αφού πολύ εξέλαβαν τη σκληρότητα των έργων της Κέιν σαν μία εφηβική προσπάθεια να τραβήξει την προσοχή με φτηνά κόλπα, με ωμό σεξ και βία, προκειμένου να δημιουργήσει πάταγο. Όσοι το πίστεψαν αυτό, στην πορεία παραδέχτηκαν το λάθος τους και αναθεώρησαν. Γιατί το θέατρο της Κέιν δεν είναι "βία για τη βία". Τα έργα της έχουν μήνυμα βαθύ, που χτυπά κατευθείαν στην ψυχή. Και η βία, αν και πανταχού πληρούσα, δεν είναι ποτέ ωραιοποιημένη και καρτουνίστικη, όπως π.χ. στον κινηματογράφο, αλλά απογυμνωμένη, αφτιασίδωτη, δείχνοντας το πραγματικό, απωθητικό πρόσωπό της.

Η δράση του έργου αυτού - του παρθενικού για την Κέιν - εκτυλίσσεται σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου, όπου μένει ένα ζευγάρι εραστών. Αυτό που αρχικά μοιάζει με τυπικό δράμα δωματίου-χαρακτήρων, μετατρέπεται στην πορεία σε ένα έργο-βόμβα (κυριολεκτικά και μεταφορικά), με την Κέιν να κάνει μία συγκλονιστική κατάθεση γύρω από τη φύση της βίας και της εξουσίας, επηρεασμένη μάλιστα από τον τότε επίκαιρο πόλεμο της Βοσνίας. Οι ήρωες σταδιακά αποκτηνώνονται, αγριεύουν, χάνουν την αξιοπρέπεια, την ηθική ή σωματική ακεραιότητά τους, καταρρακώνονται, κατακερματίζονται σε μια πιο εφιαλτική εκδοχή της μπεκετικής αποδόμησης. Ένα έργο της αγριότητας, ένα έργο που κυριολεκτικά εκρήγνυται πάνω σου σαν βόμβα. Ένα έργο που άλλαξε τον ρου της σύγχρονης δραματουργίας. Το έργο που ταρακούνησε από τον λήθαργό του τον καλοβολεμένο, αποχαυνωμένο δυτικό κόσμο.

El Capitán Alatriste (1996) του Arturo Pérez-Reverte

Ελληνιστί: Ο Λοχαγός Αλατρίστε

Το εν λόγω έργο αποτελεί το πρώτο από μία σειρά ιστορικών μυθιστορημάτων που επικεντρώνονται στις περιπέτειες ενός Ισπανού ξιφομάχου, του Ντιέγκο Αλατρίστε. Ο αναγνώστης εισέρχεται στη Μαδρίτη του 17^ου αιώνα και παρακολουθεί την ιστορία του βετεράνου στρατιώτη των ταγμάτων της Φλάνδρας αναπνέοντας τις οσμές από το ψητό κρέας και το γλυκό κρασί που αναδύονται από τις ισπανικές ταβέρνες. Κάπου εκεί, ανάμεσα στη Βασιλική Αυλή και τα σκοτεινά σοκάκια συναντάμε τον ανδρείο ξιφομάχο μας και την παρέα του, οι οποίοι αναμειγνύονται σε μία σειρά από δολοπλοκίες. Ο λοχαγός Αλατρίστε είναι το πρώτο βιβλίο της εξαιρετικής σειράς των περιπετειών του λοχαγού Αλατρίστε, το οποίο έχει μεταφερθεί και στην κινηματογραφική οθόνη με τίτλο Alatriste από τον Ισπανό σκηνοθέτη Agustin Diaz Yanes.

Θεωρώ ότι ο Ρεβέρτε ακολουθεί τα χνάρια το Αλέξανδρου Δουμά, αλλά με μία διάθεση που χαρακτηρίζεται από μία πιο «ρεαλιστική» προσέγγιση του κόσμου και των γεγονότων που λαμβάνουν χώρα σε αυτόν. Θα μπορούσα να πω ότι το πιο «ωμό» γράψιμο του Ισπανού συγγραφέα ταιριάζει περισσότερο στους σύγχρονους αναγνώστες. Οι τρεις σωματοφύλακες του Δουμά και Ο λοχαγός Αλατρίστε του Ρεβέρτε χαρακτηρίζονται από πολλές ομοιότητες. Στο μυθιστόρημα του Δουμά ο αναγνώστης απολαμβάνει τις περιπέτειες τεσσάρων Γάλλων ξιφομάχων στη Γαλλία του 17^ου αιώνα και τα πολιτικά παιχνίδια της Αυλής. Στο βιβλίο του Ρεβέρτε ο πρωταγωνιστής και η παρέα του βιώνουν παρόμοιες καταστάσεις στην ισπανική πρωτεύουσα την ίδια χρονική περίοδο περίπου. Δεν είναι τυχαίο ότι και στα δύο μυθιστορήματα εμφανίζεται διαδραματίζοντας βαρύνουσας σημασίας ρόλο ο Άγγλος Τζορτζ Βίλλιερς, ο Δούκας του Μπάκινγκχαμ (George Villiers, 1st Duke of Buckingham).

Κατά τη γνώμη μου, το δυνατό σημείο του παρόντος μυθιστορήματος είναι η ρεαλιστική και ακριβής περιγραφή των μαχών. Ο συγγραφέας καταφέρνει επιτυχώς να μεταφέρει στον αναγνώστη την ατμόσφαιρα εκείνης της διεφθαρμένης και σε παρακμή Ισπανίας, το άγχος που ένιωθε κάποιος περπατώντας στους σκοτεινούς δρομίσκους φοβούμενος ότι ένα χτύπημα από κρύο ατσάλι θα μπορούσε να του κλέψει την πνοή μέσα στη νύχτα.

Deathripping: The Cinema of Transgression (1995) του Jack Sargeant

Το σχετικά άγνωστο στην Ελλάδα, νεοϋορκέζικο κινηματογραφικό κίνημα Cinema of Transgression (Σινεμά της Παραβατικότητας) εξετάζει το συγκεκριμένο βιβλίο, μέσα από μία σειρά από διεισδυτικές και ενδελεχείς αναλύσεις, συνεντεύξεις, ακόμα και δοκίμια. Επίγονος, κατά κάποιο τρόπο, του επίσης νεοϋορκέζικου και επίσης underground σινεμά των Άντι Γουόρχολ-Πολ Μόρισεϊ, που έδρασε στα τέλη του '60 και αρχές του '70 και που έσπευσε, πρώτο, να παρουσιάσει στο πανί απαγορευμένα θέματα, έτσι και το Cinema of Transgression, που αναπτύχθηκε κυρίως κατά τη δεκαετία του' 80, στοχεύει στο να ταρακουνήσει τον θεατή, με θεματολογία ωμή, προκλητική, επιθετική, στοχευμένα αμφιλεγόμενη, με έμφαση στη βία και στο σεξ στις "αποκκλίνουσες" μορφές του.

Ο Sargeant έχει κάνει εξαιρετική δουλειά. Έχοντας δει ορισμένες από τις υπό συζήτηση ταινίες, τολμώ να πω πως τα κείμενα του Sargeant πάνω σε αυτές και οι θεωρητικές προσεγγίσεις του είναι συχνά πιο ενδιαφέροντα από το ίδιο το υπό ανάλυση υλικό. Πέραν κάποιων σποραδικών προσπαθειών για άντληση θεωρητικών εργαλείων από μεταστρουκτουραλιστές-μεταμοντέρνους φιλοσόφους όπως οι Φουκό-Λακάν, ο Sargeant μένει, ευτυχώς, μακριά από τα δαιδαλώδη και νεφελώδη μονοπάτια της σύγχρονης γαλλικής σχολής και αντ' αυτού παραδίδει κείμενα απολαυστικά, γλαφυρά, εξαιρετικά καλογραμμένα, με μία τάση βέβαια overreading του υλικού, εντοπίζοντας θαυμάσιες σημειολογικές αναφορές που ίσως ούτε οι ίδιοι οι δημιουργοί των ταινιών να μην προόριζαν για το έργο τους! Εκτός από τις θαυμάσιες αναλύσεις του Sargeant, το βιβλίο έχει δύο ακόμα τεράστια ατού: τις "έξω από τα δόντια" συνεντεύξεις που ο δημοσιογράφος κατάφερε να αποσπάσει από όλους τους κύριους εκφραστές του κινήματος - οι περισσότεροι στα μαχαίρια μεταξύ τους! - και, κυρίως, το πλούσιο, σπάνιο φωτογραφικό υλικό, publicity shots και stills από τις ταινίες που από μόνο του ολοκληρώνει και απογειώνει την εμπειρία ανάγνωσης του βιβλίου. Σπάνια ένα βιβλίο κινηματογραφικής ανάλυσης λειτουργεί σε τόσο ολοκληρωμένο επίπεδο. Κυριολεκτικά σε κάνει να ερωτευθείς το Cinema of Transgression και να μυηθείς στα μυστήριά του. (Παρεμπιπτόντως, έχουν κυκλοφορήσει δύο αναθεωρημένες εκδόσεις του βιβλίου, το 2000 και 2007).

The Virgin Suicides (1993) του Jeffrey Eugenides

Ελληνιστί: Αυτόχειρες Παρθένοι

Στον αντίποδα της "Καθόδου των Τεσσάρων", οι "Αυτόχειρες Παρθένοι" πραγματεύονται την ίδια θεματική - την αυτοκτονία - υπό ένα τελείως διαφορετικό πρίσμα και μία εντελώς διαφορετική διάθεση. Σπάνια το πρώτο βιβλίο ενός συγγραφέα αποτελεί δείγμα μεγάλης έμπνευσης και ωριμότητας. Οι "Αυτόχειρες Παρθένοι", όμως, σαφώς ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Πρόκειται για ένα λυρικό, φοβερής συναισθηματικής δύναμης βιβλίο, που αντλεί από τα νοσταλγικά βιώματα του Ελληνοαμερικανού Ευγενίδη τη δεκαετία του '70. Το βιβλίο είναι διανθισμένο με διάφορα πολιτισμικά tibdits της εποχής και διαβάζεται ως μία coming-of-age ιστορία, ένα ιστορικό εφηβικής ενηλικίωσης - αποφεύγοντας όμως τις παγίδες, ευκολίες και κοινοτοπίες των συγκεκριμένων αφηγημάτων. (Ειρήσθω εν παρόδω, η κινηματογραφική διασκευή του βιβλίου από τη Σοφία Κόπολα είναι εξίσου καλή με το βιβλίο και μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις διασκευών στις οποίες η ακριβής αίσθηση που σου προκαλεί το βιβλίο μεταφέρθηκε ατόφια στην οθόνη).

Με ντοκιμαντερίστικη σχεδόν προσήλωση, ο αναγνώστης μαθαίνει τα πάντα για τις αδελφές Λίσμπον, όλα τα πράγματα, μικρά και μεγάλα, που συνθέτουν τον μικρόκοσμό τους, έναν μικρόσκοπο που νοηματοδοτείται και σηματοδοτείται από αυτά ακριβώς τα αντικείμενα. Δέσμιες μίας ζωής-φυλακής, οι αδελφές Λίσμπον οδηγούνται με χάρη, με στυλ, με θεατρική δραματικότητα, προς την επιλογή της μοίρας τους, σαν ηρωίδες αρχαίας τραγωδίας. Κι όμως, η ελαφρότητα και ευαισθησίας του ύφους, οι αναλαμπές αισιοδοξίας, το πνεύμα και το μυστήριο των κοριτσιών, η χάρη τους, αψηφούν τις συμβάσεις που θα περίμενε κανείς από μία τέτοια τραγική ιστορία. Αντί για ένα βαρύγδουπο, πνιγηρό εφηβικό δράμα, όπως θα περίμενε κανείς με τέτοια θεματική, οι "Αυτόχειρες Παρθένοι" αναδεικνύονται σε ένα ντοκουμέντο της κοριτσίστικης, εφηβικής εμπειρίας, όπου οι άνδρες αναγνώστες - όπως και οι αφηγητές του βιβλίου - κοιτούν απέξω με δέος, καταδικασμένοι (ή ευλογημένοι) να μη βιώσουν ποτέ.

Cleansed (1998) της Sarah Kane

Ελληνιστί: Καθαροί Πια

Το τρίτο έργο από την αμφιλεγόμενη (αν και όχι τόσο πολύ πλέον) θεατρική συγγραφέα Σάρα Κέιν, που αναπτύσσει και εξέλισσει τις σταθερές εμμονές της: βία και έρωτας, η εξουσία σε διάφορες μορφές. Ένα έργο-κραυγή, εξίσου σπαρακτικό αλλά πιο ποιητικό και ονειρικό σε σχέση με το παρθενικό της έργο-κραυγή, το "Blasted". Εδώ, οι εικόνες ωμής, σχεδόν εξωπραγματικής βίας, ταπείνωσης και εκμηδενισμού του ατόμου εναλλάσσονται με ποιητικές εικόνες έρωτα. Μόνο που τα όρια μεταξύ των δύο - τι συνιστά τον έρωτα και τι τη βία και την ταπείνωση; - αμβλύνονται, θολώνουν, παύουν να ξεχωρίζουν με απόλυτη σαφήνεια καθώς προχωράει το έργο, κατά τον τυπικό τρόπο της Κέιν. Η τυραννία του έρωτα και η σημασία του ως την απόλυτη, χωρίς φραγμούς μορφή εξουσίας πάνω σε ένα ανθρώπινο πλάσμα αποτελεί την κύρια θεματική εδώ. Και διόλου τυχαία, η δράση τοποθετείται σε έναν ακαθόριστο χώρο, κάπου μεταξύ φυλακής και ψυχιατρείου, όπου δεσπόζει η σαδιστική, φασιστική, απατηλά πατερναλιστική μορφή ενός γιατρού-δεσμώτη.

Πρόκειται για το πιο λυρικό ίσως έργο της Κέιν (λυρικό φυσικά με έναν δικό της, κοφτό και αυτοπεριοριστικό, λακωνικό τρόπο). Πολύ δύσκολο έργο από θεατρικής άποψης, με σκηνές ανθολογίας, όπως ο αρουραίος που αρπάζει ένα κομμένο χέρι ή οι ασφόδελοι που αρχίζουν ξαφνικά, απροειδοποίητα, να φυτρώνουν, μετατρέποντας τη σκηνή σε ολάνθιστο λιβάδι. Θεωρώ πως είναι ίσως το πιο ώριμο έργο της Κέιν και σίγουρα το πιο ολοκληρωμένο. Είναι επίσης το τελευταίο της έργο με κάποια "πλοκή", αφού η δημιούργος εισήλθε κατόπιν στην πιο πειραματική της φάση, όπου εγκατέλειψε κάθε πρόσχημα πλοκής και αφοσιώθηκε σε μια πιο θραυσματική γραφή. Το "Καθαροί Πια" είναι η αποθέωση των εμμονών της με έναν ολοκληρωμένο τρόπο, μία κατακλείδα στο "θεάτρο πλοκής" της, μία κάθαρση και ανακούφιση ίσως για την ίδια, που ένιωσε κατόπιν ελεύθερη να καταδυθεί πλήρως στο υποσυνείδητο της για μία πλήρη απογύμνωση τόσο της ψυχής όσο και της γραφής της.